आमा: संस्कार र परिवर्तनको उज्ज्वल नक्षत्र

आनन्द प्रसाद पाेखरेल

आमाको ममताले परिवार जोडिन्छ, संस्कारले पुस्ता निर्माण हुन्छ र चेतनाको प्रकाशले परिवर्तनको बाटो देखाउँछ।महान् आमाप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली!

आमा शब्द मात्र होइनन्, एउटा संसार हुन्। सन्तानका लागि आमा जन्मदाता मात्र होइनन्, जीवनको पहिलो पाठशाला, पहिलो गुरु, पहिलो प्रेरणा र हरेक अप्ठ्यारामा भरोसा दिने सबैभन्दा बलियो खम्वा हुन्। सन्तानले संसार चिन्नुअघि आमाको अनुहार चिन्छ, बोल्नुअघि आमाको बोली सुन्छ र जीवनको अर्थ बुझ्नुअघि आमाको माया अनुभव गर्छ। आमाले दिएको संस्कार, सिकाएको अनुशासन र देखाएको जीवनमार्गले नै मानिसको व्यक्तित्व तथा भविष्य निर्माणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

हाम्रो समाजमा धेरै आमाहरूले आफ्नो जीवन परिवारको सुख र सन्तानको भविष्यका लागि समर्पित गरेका छन्। उनीहरूले घरपरिवार सम्हाले, अभावसँग संघर्ष गरे र सन्तानको उज्ज्वल भविष्यका लागि आफ्ना रहर र इच्छासमेत त्यागे। तर केही आमाहरू यस्ता हुन्छन्, जसको योगदान परिवारको सीमाभन्दा धेरै परसम्म फैलिएको हुन्छ। उनीहरूले परिवार मात्र निर्माण गर्दैनन्, संस्कारको जग बसाउँछन्, सामाजिक सम्बन्धलाई सुदृढ बनाउँछन् र पुस्तौँसम्म प्रभाव पार्ने चेतनाको बीउ रोप्छन्। मेरी आमा रनधाता पोखरेल त्यस्तै एक प्रेरणादायी व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो।

उहाँलाई हाम्री आमाका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। उहाँ परिवारको आधार, सन्तानको प्रेरणास्रोत र पुस्तालाई संस्कार तथा सामाजिक चेतनासँग जोड्ने महत्त्वपूर्ण व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो। उहाँको जीवनमा आर्थिक अभावसँगको संघर्ष, पारिवारिक जिम्मेवारीप्रतिको निष्ठा, सामाजिक सम्बन्धको गहिरो समझ, धार्मिक तथा सांस्कृतिक आस्था र समयसँगै अघि बढ्ने परिवर्तनशील चेतनाको सुन्दर संयोजन थियो।

उहाँले जीवनलाई मञ्चका भाषणबाट होइन, आफ्नै व्यवहारबाट बुझाउनुभयो। परिवार कसरी चलाउने, अभावमा कसरी धैर्य गर्ने, दुःखमा कसरी एकअर्काको साथ दिने, श्रमलाई कसरी सम्मान गर्ने र समाजसँग जोडिएर कसरी बाँच्ने भन्ने कुरा उहाँको जीवनशैलीबाट सिक्न सकिन्थ्यो। आर्थिक कठिनाइलाई उहाँले जीवनको बाधाका रूपमा लिनुभएन, श्रम, धैर्य र आत्मनिर्भरताको पाठ सिक्ने अवसरका रूपमा ग्रहण गर्नुभयो। घरपरिवारको व्यवस्थापन, उत्पादनशील काम, मितव्ययिता, बचत र परिश्रमप्रतिको विश्वासले उहाँलाई परिवारभित्र आर्थिक चेतनाको आधारस्तम्भका रूपमा स्थापित गरेको थियो।

परिवार चलाउनु र भान्साको चुलो बाल्नु मात्र पारिवारिक जिम्मेवारी होइन। परिवारका सदस्यबीच विश्वास कायम गर्नु, दुःखसुख बाँड्नु, सबैलाई आफ्नो जिम्मेवारीबोध गराउनु र आत्मनिर्भर बन्न प्रेरित गर्नु पनि परिवार निर्माणकै महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। आमाको यही जीवनदृष्टिका आधारमा परिवार निर्माण गर्नुभयो। उहाँका लागि आर्थिक सम्पन्नता मात्र परिवारको सम्पत्ति थिएन , @श्रमप्रतिको सम्मान, आपसी सहयोग, विश्वास र आत्मनिर्भरताको संस्कार नै वास्तविक सम्पत्ति थिए।

उहाँको सामाजिक योगदान पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण थियो। समाजमा मानिसको पहिचान धनसम्पत्ति वा पदप्रतिष्ठाले मात्र निर्धारण गर्दैन। अरूको दुःखमा कति साथ दिइयो, मानवीय सम्बन्धलाई कति सम्मान गरियो र सामूहिक जीवनमा कस्तो योगदान पुर्‍याइयो भन्ने कुराले पनि व्यक्तित्वको वास्तविक मूल्य स्थापित गर्छ। उहाँले परिवारलाई समाजबाट अलग राख्नुभएन। आफन्त, छरछिमेक र सामाजिक सम्बन्धलाई आत्मीयताका साथ जोड्ने काम गर्नुभयो। परिवारका सदस्यलाई एकअर्काप्रति जिम्मेवार बन्न, सामाजिक गतिविधिमा सहभागी हुन तथा अन्याय र विभेदविरुद्ध सचेत रहन प्रेरित गर्नुभयो। उहाँको व्यवहार आफैँमा सामाजिक शिक्षाको एउटा जीवन्त पाठ थियो।

धर्म र संस्कृतिप्रतिको आस्था उहाँको व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष थियो। उहाँले धार्मिक संस्कार, परम्परा र सांस्कृतिक मूल्यलाई पारिवारिक जीवनसँग जोड्नुभयो। उहाँको जीवनदृष्टिमा संस्कारको अर्थ पुराना मान्यतालाई जस्ताको तस्तै बोकेर हिँड्नु मात्र थिएन। असल परम्पराको संरक्षण गर्दै समयअनुसार सोच र व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन सक्नु पनि संस्कारकै सुन्दर पक्ष हो। उहाँको जीवनमा आस्था र व्यवहार, परम्परा र परिवर्तन तथा परिवार र समाजबीचको गहिरो सम्बन्ध स्पष्ट देख्न सकिन्थ्यो।

आमाको व्यक्तित्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष उहाँले निर्माण गर्नुभएको पुस्तागत चेतना हो। उहाँले सन्तानलाई वंशको निरन्तरता मात्र दिनुभएन, उनीहरूलाई विचार, संस्कार, श्रम र सामाजिक जिम्मेवारीसँग पनि जोड्नुभयो। आज उहाँको परिवार ८४ जना सन्तान तथा सन्ततिसम्म विस्तारित भएको छ। यस परिवारका सदस्यहरू कम्युनिस्ट आन्दोलनका विभिन्न तह र जिम्मेवारीमा सक्रिय रहँदै आएका छन्। यो संयोग मात्र होइन; परिवारभित्र विकसित सामूहिक चेतना, सामाजिक न्यायप्रतिको भावना र परिवर्तनको आकांक्षासँग जोडिएको विषय हो।

सन्तान जन्माउनु स्वाभाविक प्रक्रिया हो, तर उनीहरूलाई विचारशील, जिम्मेवार र समाजप्रति उत्तरदायी नागरिकका रूपमा हुर्काउनु असाधारण कार्य हो। राजनीतिक विचार मानिसले पछि अध्ययन र अनुभवबाट ग्रहण गर्छ, तर त्यसका प्रारम्भिक बीउ परिवारमै रोपिन्छन्। समानता, न्याय, श्रमको सम्मान, सामूहिकता, अन्यायविरुद्ध उभिने साहस र कमजोरप्रति सहानुभूतिजस्ता मूल्य बाल्यकालदेखि नै पारिवारिक व्यवहारबाट सिकिन्छन्। रनधाता पोखरेलले आफ्नो परिवारमा यस्ता मूल्य र मान्यताको विकास गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्नुभयो। उहाँका सन्ततिको वैचारिक तथा सामाजिक यात्राले पनि त्यसको प्रतिबिम्ब प्रस्तुत गर्छ।

कम्युनिस्ट आन्दोलनको सिपाही हुनु भनेको कुनै राजनीतिक दलको सदस्य हुनुमा मात्र सीमित छैन। यसको गहिरो अर्थ समाजमा विद्यमान असमानता, शोषण, विभेद र अन्यायको अन्त्यका लागि सचेत भएर उभिनु हो। श्रमजीवी जनताको सम्मान गर्नु, सामाजिक न्यायको पक्षमा आवाज उठाउनु र सामूहिक हितलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्नु यसको मूल मर्म हो। उहाँका सन्तति विभिन्न समयमा यस आन्दोलनमा सक्रिय हुनुका पछाडि परिवारभित्र आमाले विकस गर्नु भएको सामूहिक संस्कार, न्यायप्रतिको प्रतिबद्धता र परिवर्तनमुखी चेतनाको महत्त्वपूर्ण भूमिका रहेको छ।

मेरो आफ्नै व्यक्तित्व निर्माणमा आमाको मार्गदर्शन र प्रभावलाई अलग गरेर हेर्न सकिँदैन। राजनीतिक संघर्ष, संगठन निर्माण, सामाजिक जिम्मेवारी र सार्वजनिक जीवनमा मैले निर्वाह गरेका भूमिका तथा प्राप्त गरेका अनुभवहरूको पृष्ठभूमिमा आमाले दिनुभएको संस्कार र जीवनबोधको महत्त्वपूर्ण योगदान छ। आमाले सन्तानलाई विचारको पुस्तक पढाउन नसके पनि जीवनको पुस्तक पढ्न सिकाउनुहुन्छ। राजनीतिक भाषण गर्न नसके पनि न्याय र अन्यायबीचको भिन्नता व्यवहारबाट बुझाउन सक्नुहुन्छ। ठूलो पद वा प्रतिष्ठा प्राप्त नगरे पनि आफ्ना सन्तानलाई समाजका लागि उपयोगी बनाउने महान् कार्य गर्न सक्नुहुन्छ। मेरी आमाले आफ्नो जीवन र व्यवहारबाट यही सत्य प्रमाणित गर्नुभयो।

हाम्री आमा रनधाता पोखरेलको योगदानको मूल्याङ्कन उहाँले पद, प्रतिष्ठा वा सार्वजनिक सम्मान प्राप्त गर्नु भएन । तर उहाँले निर्माण गर्नुभएको पारिवारिक एकता, सन्तानमा विकास गर्नुभएको श्रमशीलता, सामाजिक सम्बन्धप्रतिको संवेदनशीलता, धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्कार र परिवर्तनप्रतिको चेतना नै उहाँका जीवनका वास्तविक उपलब्धि हुन्। यी उपलब्धि कुनै भौतिक सम्पत्तिभन्दा मूल्यवान् छन्, किनकि यिनको प्रभाव एउटा पुस्तामा मात्र सीमित हुँदैन पुस्तौँसम्म फैलिरहन्छ।

उहाँको जीवनले हामीलाई दिएको महत्त्वपूर्ण सन्देश @परिवर्तनको आन्दोलन सडक, सभा, संगठन र राजनीतिक मञ्चबाट मात्र सुरु हुँदैन। त्यसको पहिलो आधार घरपरिवार हो। घरभित्र श्रमको सम्मान, समान व्यवहार, सामूहिक जिम्मेवारी, अन्यायविरुद्ध बोल्ने साहस र समाजप्रतिको उत्तरदायित्व विकास भयो भने त्यही संस्कारले बाहिरी समाजमा पनि परिवर्तनको आधार तयार गर्छ। परिवारभित्र असल संस्कारको निर्माण नगरी समाजमा न्यायपूर्ण र समानतामूलक व्यवस्था निर्माण गर्ने आकांक्षा पूर्ण हुन सक्दैन। यस अर्थमा रनधाता पोखरेलको परिवार सामाजिक तथा वैचारिक संस्कार निर्माणको एउटा महत्त्वपूर्ण थलो थियो।

उहाँलाई सम्झँदा आज ८४ जना सन्तान तथा सन्ततिको विस्तारित परिवार मात्र आँखाअगाडि आउँदैन, त्यससँगै जोडिएको एउटा जीवनदर्शन पनि स्मृतिमा ताजा हुन्छ। आमाले आफ्नो जीवनकालमा गर्नुभएको संघर्ष, त्याग, मिहिनेत र समर्पण कसरी पुस्तौँसम्म पुग्न सक्छ भन्ने प्रेरणादायी उदाहरण उहाँको जीवनले प्रस्तुत गरेको छ। उहाँले रोप्नुभएको संस्कारको बीउ आज परिवारका विभिन्न पुस्ताको व्यवहार, विचार र सामाजिक भूमिकामा हुर्किरहेको छ।

आमा बिते पनि आमाले दिनुभएको संस्कार कहिल्यै मर्दैन। उहाँका हातले पकाएको खानाको स्वाद, उहाँले बोलेका मायालु शब्द, दुःखमा दिनुभएको सान्त्वना, अप्ठ्यारोमा सिकाउनुभएको धैर्य र जीवनभरि देखाउनुभएको बाटो सन्तानका स्मृतिमा सधैँ जीवित रहन्छन्। आमाको वास्तविक उपस्थिति उहाँको भौतिक शरीरमा मात्र सीमित हुँदैन,उहाँले निर्माण गर्नुभएको संस्कार, रोप्नुभएको चेतना र उहाँबाट प्रेरित भएर अघि बढ्ने पुस्ताको व्यवहारमा पनि निरन्तर जीवित रहन्छ।

हाम्री आमा रनधाता पोखरेल हाम्रो मन, मुटु र स्मृतिमा सधैँ अटुट रूपमा जीवित रहनुहुनेछ। उहाँले देखाउनुभएको त्याग, ममता, साहस, श्रमशीलता र परिवर्तनमुखी चेतनालाई हामी आफ्नो जीवनव्यवहारमा आत्मसात् गर्दै अघि बढ्नेछौँ। उहाँको जीवनबाट प्राप्त प्रेरणालाई आगामी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु नै उहाँप्रतिको हाम्रो सच्चा सम्मान र कृतज्ञता हुनेछ।

पुनः महान् आमा रनधाता पोखरेलप्रति भावपूर्ण श्रद्धाञ्जली, हार्दिक सम्मान, असीम कृतज्ञता र शतशः नमन !